Qeverisja dhe trashëgimia e bizneseve familjare në Shqipëri: udhëzues ligjor

Sektori privat shqiptar u rindërtua nga e para pas vitit 1991, çka do të thotë se themeluesit që nisën biznese në dhjetëvjeçarin e parë po mbërrijnë së bashku në moshën e daljes në pension. Vendi po kalon tranzicionin e tij të parë brezor në bizneset private, në familje fëmijët e të cilëve shëpesh jetojnë jashtë. Ky udhëzues parashtron instrumentet e qeverisjes që ofron e drejta shqiptare, çfarë kërkon dhe çfarë nuk kërkon Kodi Civil për trashëgiminë — pika që i habit shumicën e themeluesve — dhe rregullimet që qëndrojnë kur themeluesi tërhiqet.

PSE PO NDODH TANI

Sipërmarrja private nuk ekzistonte në Shqipëri para vitit 1991. Çdo biznes familjar në vend është pra themeluar brenda kujtesës së gjallë, shumica prej një personi të vetëm në dhjetëvjeçarin pas tranzicionit. Ata themelues janë sot në të gjashtëdhjetat dhe të shtatëdhjetat, dhe po mbërrijnë në të njëjtën pikë pak a shumë në të njëjtën kohë.

Kjo i jep planifikimit shqiptar të trashëgimisë një karakter që nuk e ka në Evropën Perëndimore. Nuk ka praktikë të trashëguar — nuk ka brez të dytë a të tretë për t'u vëzhguar, ka pak precedentë brenda familjes dhe pak kujtesë institucionale në komunitetin e biznesit se si shkojnë këto kalime.

Një veçori e dytë e rëndon. Emigracioni shqiptar ka qenë i madh, dhe fëmijët e shumë themeluesve jetojnë në Itali, Greqi, Gjermani, Mbretërinë e Bashkuar ose Shtetet e Bashkuara. Një trashëgimi që do të ishte e brendshme gjetkë është shëpesh ndërkufitare këtu, me trashëgimtarë që mbajnë një shtëtsi tjetër dhe që mund të mos kthehen.

PIKA QE THEMELUESIT E KUPTOJNË GABIM

Supozimi fillestar i shumicës së themeluesve — dhe i këshilltarëve të formuar nga e drejta gjermane, italiane ose franceze — është se një pjesë e konsiderueshme e pasurisë u rezervohet fëmijëve me forcën e ligjit dhe se biznesi duhet pra të ndahet.

KUFIZIMET, QE KANË RËNDËSI

Paaftësia për punë nuk mjafton vetëm. Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë ka çmuar se jo çdo trashëgimtar që rezulton i paaftë për punë sipas nenit 371 të Kodit Civil është me këtë subjekt i rezervës ligjore. Personi duhet të plotësojë edhe kriteret e nenit 379 — thirrjen në trashëgim dhe mungesën e padenjësisë. Të dyja dispozitat lexohen së bashku dhe në kontekstin e tyre qëllimor, jo veç e veç.

Të miturit e thirrur me zëvendësim mbrohen. Duke interpretuar qëllimisht nenin 379, Gjykata e Lartë është shprehur se synimi i rezervës në dobi të fëmijëve është mbrojtja e të miturve — qoftë kur janë fëmijët e mitur të vetë trashëgimlënësit, qoftë kur janë fëmijë të mitur të thirrur me zëvendësim në vend të dikujt të përjashtuar. Një themelues që përjashton një fëmijë madhor mund pra ta gjejë rezervën të aktivizuar nëpërmjet fëmijëve të mitur të asaj fëmije.

Një testament që cënon rezervën është i ekspozuar edhe në një mënyrë të veçantë. Kur gjykata konstaton pavlefshmërinë e një disponimi për këtë shkak, në vend të tij thirren trashëgimtarët ligjorë; kur deklarohen të pavlefshme vetëm disa disponime, të tjerat mbeten në fuqi. Një testament i hartuar pa e pasur parasysh këtë pikë mund pra të dështojë pikërisht në klauzolën që themeluesit i interesonte më shumë, ndërsa pjesa tjetër mbetet e paprekur.

PARABLERJA ËSHTË MUNDËSI, JO RREGULL I NËNKUPTUAR

Kjo është pika më me pasoja në hartimin e dokumenteve të një biznesi familjar shqiptar, dhe anashkalohet rregullisht.

Sipas Ligjit nr. 9901/2008, kuotat e një shoqërie me përgjegjësi të kufizuar dhe të drejtat që rrjedhin prej tyre mund të fitohen ose kalohen nëpërmjet kontributit në kapital, shitblerjes, trashëgimisë, dhurimit, ose çdo mënyre tjetër të parashikuar me ligj. Kalimi me kontratë duhet të bëhet me shkrim.

Thelbësore është se ligji parashikon që statuti mund të kushtëzojë kalimin e kuotave, veçanërisht duke përcaktuar miratimin e shoqërisë ose të drejtën e parablerjes në favor të shoqërisë apo të ortakëve të tjerë.

Vëreni gjithashtu se trashëgimia është mënyrë e shprehur kalimi. Me vdekjen e një ortaku, kuota kalon te trashëgimtarët në bazë të ligjit. Kur familja nuk dëshiron që kuota e një anëtari të vdekur të kalojë te dhëndri, ose të copëzohet mes disa trashëgimtarëve, kjo duhet trajtuar paraprakisht në statut.

ÇFARË TJETËR DUHET TË PËRMBAJË STATUTI

• Kufizime kalimi dhe parablerje, si më sipër, së bashku me parashikime për vdekjen, divorcin ose paaftësinë paguese të një ortaku.
• Çështje të rezervuara dhe shumica. Me përjashtim të rasteve kur statuti parashikon shumicë më të lartë, asambleja vendos me tri të katërtat e votave të ortakëve pjesëmarrës për ndryshimin e statutit, zmadhimin ose zvogëlimin e kapitalit, shpërndarjen e fitimeve, riorganizimin dhe prishjen e shoqërisë; çështjet e tjera me shumicë të thjeshtë. Familja që do unanimitet, ose veto për një degë pakicë, duhet ta thotë.
• Kufizime të kompetencave të administratorit. Statuti mund të përcaktojë kompetencat e përfaqësimit kur ka më shumë se një administrator, dhe mund t'ia lërë asamblesë ta bëjë këtë me rastin e emërimit. Kufizimet që synojnë të lidhin të tretët duhet të jenë në statutin e regjistruar.
• Zgjidhja e ngërçit. Dy vëllezër me 50/50 është struktura më e zakonshme dhe më e brishtë. Pa një mekanizëm — votë vendimtare, përcaktim nga ekspert, procedurë blerje-shitjeje — një shoqëri në ngërç nuk ka rrugëdalje veç gjyqit ose prishjes.
• Politika e dividendit. Me përjashtim të rasteve kur statuti parashikon ndryshe, fitimi u shpërndahet ortakëve në raport me kuotat e zotëruara. Kur familja synon diçka tjetër, statuti është vendi ku shkon.

Një mbrojtje vepron në favor të familjes pa u shkruar: vlefshmëria e vendimeve që përcaktojnë detyrime shtesë mbi ortakët, ose që kufizojnë të drejtat e tyre të parashikuara në ligj ose në statut, kushtëzohet nga miratimi i ortakut përkatës. Një degë shumicë nuk mund t'i heqë me votë të drejtat një dege pakicë.

NDARJA E PRONËSISË NGA DREJTIMI

Në shumicën e shoqërive familjare shqiptare themeluesi është ortaku shumicë dhe administratori. Pronësia dhe drejtimi janë i njëjti person, dhe dallimi nuk ka pasur kurrë nevojë të bëhet.

Trashëgimia e imponon. Të dy rolet mund dhe zakonisht duhet të kalojnë ndryshe: pronësia mund të ndahet mes disa fëmijëve, ndërsa drejtimi kalon te njëri, ose te një profesionist jashtë familjes.

Familjet që veprojnë me disa shoqëri duhet të vërejnë nenin 207 të Ligjit nr. 9901/2008: administratorët e një shoqërie mëmë nuk mund të emërohen administratorë të një shoqërie të kontrolluar dhe anasjelltas, dhe çdo emërim në kundërshtim me këtë është i pavlefshëm. Grupet familjare që kanë vënë të njëjtin person në krye të gjithçkaje mund të ketë një problem emërimi që nuk e dijnë.

ANËTARËT E FAMILJES SI TË PUNËSUAR

Në bizneset familjare punojnë shëpesh të afërm pa kontrata me shkrim, ose me kushte që nuk lidhen me rolin. Sipas Kodit të Punës, punëmarrësi duhet deklaruar para fillimit të punës, dhe puna e padeklaruar sanksionohet pavarësisht lidhjes familjare.

Në trashëgim, kontributet e padokumentuara bëhen pretendime. Vëllai që punoi një dhjetëvjeçar me pagë nën tregun ka një çështje njohjeje që është shumë më e vështirë të zgjidhet pas vdekjes së themeluesit sesa do të kishte qenë ta dokumentoje gjatë jetës së tij.

PASURITË JASHTË SHOQËRISË

Është e zakonshme që ambientet, toka, automjetet ose pajisjet të mbahen personalisht nga themeluesi ndërsa biznesi vepron nëpërmjet shoqërisë. Kjo funksionon derisa një person mban të dyja, dhe çahet në trashëgim, sepse biznesi dhe pasuritë që ai ka nevojë kalojnë sipas rregullave të ndryshme dhe ndoshta te persona të ndryshëm.

Zgjidhja është e thjeshtë sa është themeluesi gjallë — kalimi i pasurisë te shoqëria, ose dhënia e një qiraje afatgjatë a e një të drejte përdorimi të regjistruar. I njëjti rishikim duhet të përfshijë garancitë personale, të cilat janë detyrim i trashëgimit.

ÇFARË NUK OFRON E DREJTA SHQIPTARE

Shqipëria është juridiksion i së drejtës civile dhe nuk njeh trustin. Ai instrument nuk është i disponueshëm sipas së drejtës së brendshme shqiptare, dhe çdo strukturë e huaj që mban një shoqëri shqiptare prodhon gjithsesi një pronar përfitues të regjistrueshëm.

DISA SUBJEKTE: NJË SHËNIM

Grupet familjare veprojnë shëpesh me disa shoqëri. Kur kjo pasqyron veprimtari, ambiente ose profile rreziku vërtet të ndryshme, është strukturëzim i zakonshëm.

Kur subjektet ekzistojnë kryesisht për ta mbajtur secilin nën pragun e 14.000.000 lekëve për normën kalimtare 0% sipas nenit 69 të Ligjit nr. 29/2023, pozita është tjetër. Ai ligj përmban një dispozitë të përgjithshme kundër shpërdorimit, që i lejon administratës tatimore të mos marrë parasysh rregullime pa substancë ekonomike me qëllim kryesor përfitimin tatimor, së bashku me rregullat e çmimeve të transferimit. Një grup shoqërish në pronësi të përbashkët që tregtojnë me njëra-tjetrën bie brenda të dyjave.

KUR TRASHËGIMTARËT JANË JASHTË

Rregullorja e BE-së për trashëgiminë pretendon zbatim universal: një gjykatë e një shteti anëtar e zbaton edhe kur e drejta që ajo cakton është e një shteti të tretë, dhe lidhet zakonisht me vendbanimin e zakonshëm të të vdekurit, me mundësi zgjedhjeje të së drejtës së shtëtsisë. Shqipëria nuk është shtet anëtar dhe autoritetet e saj nuk lidhen nga Rregullorja; ato e trajtojnë çështjen sipas së drejtës ndërkombëtare private shqiptare.

Të dyja anët mund pra të arrijnë përfundime të ndryshme për të njëjtën pasuri. Një zgjedhje e shprehur e së drejtës në testament është shëpesh e arsyeshme, dhe nëse do të njihet në secilën anë është pyetje që bëhet paraprakisht.

Pika praktike: nëse një testament i huaj vepron mbi pasuritë shqiptare; nëse prokurat e dhëna jashtë do të pranohen nga bankat, noterët dhe kadastra shqiptare; dhe si do t'i ushtrojnë trashëgimtarët jashtë të drejtat e tyre — në praktikë me një prokurë të posaçme, të apostiluar dhe të përkthyer.

QEVERISJA PËRTEJ DOKUMENTEVE

Instrumentet e mësipërme ndajnë të drejta. Ato nuk e bëjnë vetë një biznes familjar të funksionojë, dhe rregullimet që qëndrojnë përfshijnë zakonisht diçka që nuk është fare ligjërisht e detyrueshme: një kartë familjare që regjistron çfarë pret familja nga vetja; një politikë dividendi, që ortakët që nuk drejtojnë të marrin një kthim të përcaktuar në vend të një debati vjetor; dhe një mbledhje familjare të rregullt, e ndarë nga asambleja.

Asgjë prej këtyre nuk është e zbatueshme me forcë. E gjitha ul gjasën që dokumentet e zbatueshme të duhen ndonjëherë.

RENDITJA QE FUNKSIONON

1. Përcaktoni çfarë zotëron familja dhe në emrin e kujt.
2. Përcaktoni pozitën e trashëgimisë mbi faktet reale: kush është trashëgimtar i mbrojtur sipas neneve 371 dhe 379, dhe kush jo.
3. Vendosni si duhet të kalojnë veçmas pronësia dhe drejtimi.
4. Vëni mbrojtjet detyruese në statutin e regjistruar — mbi të gjitha parablerjen, e cila nuk ekziston nëse nuk e krijoni.
5. Rregullojini marrëdhëniet e punës në familje dhe dokumentoni kontributet e kaluara.
6. Përputhni pasuritë jashtë shoqërisë me biznesin që i ka nevojë.
7. Hartoni testamentin duke pasur parasysh rezervën, statutin dhe elementin ndërkufitar.
8. Bini dakord për rregullimet jo të detyrueshme.

Çdo hap është i disponueshëm sa themeluesi është gjallë dhe i angazhuar, dhe secili bëhet dukshëm më i vështirë më pas. Tranzicioni që Shqipëria po kalon është i pari për thuajse çdo familje që e përjeton, gjë që është një argument për ta bërë me qëllim dhe jo nga inercia.