Konkurrenca në transportin ajror: çfarë duhet të rishikojnë shoqëritë ajrore në Shqipëri

Shoqëritë ajrore që shërbejnë tregun shqiptar duhet të rishikojnë mënyrën si bashkëpunojnë për tarifat, oraret, slotet aeroportuale dhe sistemet e rezervimit. Rregullorja e Autoritetit të Konkurrencës për transportin ajror, në fuqi nga 1 tetori 2026, përcakton si vlerësohen këto marrëdhënie sipas legjislacionit shqiptar të konkurrencës.

Mesazhi për bizneset është i qartë: përfshirja në një kategori bashkëpunimi të përmendur në rregullore nuk e bën marrëveshjen të ligjshme apo të përjashtuar automatikisht. Duhet të vlerësohen marrëveshja konkrete, efektet e saj në tregun shqiptar dhe kushtet e çdo përjashtimi ku palët synojnë të mbështeten.

Çfarë qartëson rregullorja

Rregullorja trajton marrëveshjet ndërmjet ndërmarrjeve, vendimet e shoqatave të ndërmarrjeve dhe praktikat e bashkërenduara në transportin ajror. Ajo konfirmon ushtrimin nga Autoriteti i Konkurrencës të kompetencave ligjore të hetimit, vlerësimit dhe zbatimit në këtë sektor. Kuadri bazë është ligji nr. 9121, datë 28.7.2003, “Për mbrojtjen e konkurrencës”, i ndryshuar. [1, nenet 1–2]

Ky është një akt në fushën e konkurrencës. Ai nuk krijon vetë një skemë të re kompensimi për pasagjerët, nuk miraton tarifat dhe nuk zëvendëson kërkesat për licencimin apo operimin në aviacion.

Kush preket?

Rregullorja ka rëndësi kryesisht për shoqëritë ajrore dhe shoqatat e tyre që marrin pjesë në bashkëpunime me ndikim në Shqipëri. Edhe operatorët e aeroporteve, koordinatorët e sloteve dhe bizneset që përfshihen në sisteme të përbashkëta rezervimi duhet të shqyrtojnë rolin e tyre, kur marrëveshjet ose sjellja e tyre hyjnë në fushën e zbatimit të rregullores.

Ajo mbulon transportin ajror brenda Shqipërisë, ndërmjet Shqipërisë dhe shteteve anëtare të BE-së, si dhe ndërmjet Shqipërisë dhe vendeve të treta, në masën që sjellja ka ose mund të ketë efekt në konkurrencën në tregun shqiptar. Për shërbimet me vendet e treta, neni 1(3) kërkon shprehimisht një lidhje të mjaftueshme me këtë treg, të vlerësuar sipas efekteve aktuale ose të mundshme në konkurrencë. Rregullorja nuk cenon të drejtat dhe detyrimet e Shqipërisë nga marrëveshjet ndërkombëtare të transportit ajror. [1, neni 1]

Prandaj, edhe një marrëveshje bashkëpunimi e negociuar jashtë vendit kërkon vlerësim sipas rregullave shqiptare të konkurrencës kur ekziston lidhja përkatëse me tregun. Vendi ku është negociuar marrëveshja nuk mjafton, në vetvete, për të përjashtuar zbatimin e ligjit shqiptar.

Pesë fusha bashkëpunimi që duhen rishikuar

Neni 3 përmend veçanërisht kategoritë e mëposhtme. Bëhet fjalë për marrëdhënie që i nënshtrohen vlerësimit, jo për veprimtari të lejuara automatikisht:

1. Oraret e fluturimeve: planifikimi dhe koordinimi i përbashkët i orareve të shërbimeve ajrore.
2. Tarifat dhe kushtet: konsultimet mbi tarifat dhe kushtet e transportit të pasagjerëve, bagazheve dhe ngarkesave në shërbimet e planifikuara.
3. Operacionet e përbashkëta: bashkëpunimi në shërbime ajrore të planifikuara të reja ose me trafik të ulët.
4. Slotet aeroportuale: alokimi i sloteve dhe planifikimi i orareve të aeroporteve, sipas legjislacionit përkatës për alokimin e sloteve.
5. Sistemet e kompjuterizuara të rezervimit: blerja, zhvillimi dhe funksionimi i përbashkët i sistemeve për oraret, rezervimet dhe lëshimin e biletave, sipas rregullave përkatëse për këto sisteme.

Rregullat e posaçme për slotet dhe sistemet e rezervimit vazhdojnë të kenë rëndësi. Lehtësia tregtare apo miratimi operacional nuk duhet të trajtohen si zëvendësim i përputhshmërisë me të drejtën e konkurrencës. [1, neni 3(1)]

Bashkëpunimi nuk sjell përjashtim automatik

Nenet 2 dhe 3 e lidhin vlerësimin me ligjin për mbrojtjen e konkurrencës, përfshirë nenin 5 dhe, sipas rastit, aktet në fuqi të Autoritetit që parashikojnë përjashtime për kategori të caktuara marrëveshjesh.

Në vlerësim merren parasysh kufizimet dhe kushtet e marrëveshjes, përfitimet ekonomike ose teknike, pjesa e drejtë e përfitimit që u kalon përdoruesve, domosdoshmëria e kufizimeve dhe mundësia e eliminimit të konkurrencës për një pjesë të konsiderueshme të produkteve ose shërbimeve përkatëse. Pretendimi se marrëveshja sjell efikasitet kërkon prova; ai nuk justifikon vetvetiu çdo kufizim që palët zgjedhin. [1, nenet 2(2) dhe 3(2)]

Ndalimi i abuzimit me pozitën dominuese sipas nenit 9 të ligjit mbetet i zbatueshëm. Rregullorja e re ruan shprehimisht zbatimin e vendimit nr. 286, datë 21.5.2013, dhe të akteve të tjera në fuqi të Autoritetit për përjashtimin e kategorive të marrëveshjeve në transportin ajror. Ajo nuk duhet të paraqitet si zëvendësim automatik i këtij kuadri të mëparshëm. [1, nenet 2(3) dhe 4(1)]

Çfarë duhet të bëjë biznesi juaj tani

Hapat e mëposhtëm janë masa praktike për përputhshmërinë ligjore, jo afate të reja deklarimi të vendosura nga rregullorja:

1. Identifikoni marrëdhëniet përkatëse. Evidentoni bashkëpunimet ekzistuese dhe të planifikuara që lidhen me Shqipërinë, përfshirë takimet e shoqatave, operacionet e përbashkëta, oraret, slotet, tarifat dhe sistemet e rezervimit. Përcaktoni kush merr vendimet tregtare dhe çfarë informacioni shkëmbehet.
2. Kontrolloni shkëmbimet e ndjeshme. Kaloni për shqyrtim ligjor shkëmbimet e propozuara për çmimet e ardhshme, kapacitetet, linjat ose informacione të tjera të ndjeshme për konkurrencën. Kufizoni aksesin dhe dhënien e informacionit në atë që justifikohet nga një qëllim i ligjshëm; përcaktoni rendin e ditës dhe mbani procesverbale të përshtatshme.
3. Dokumentoni vlerësimin e përjashtimit. Kur mbështeteni në një përjashtim, identifikoni bazën ligjore dhe kushtet e zbatueshme. Ruani provat për përfitimet nga efikasiteti, përfitimet e përdoruesve, domosdoshmërinë e kufizimeve dhe alternativat konkurruese që mbeten në treg.
4. Shqyrtoni së bashku kontratat dhe praktikën reale. Rishikoni ekskluzivitetin, konsultimet për çmimet, koordinimin e kapaciteteve dhe kushtet e aksesit. Ndryshoni marrëdhëniet që nuk mund të justifikohen ligjërisht dhe kontrolloni nëse praktika operative ka tejkaluar marrëveshjen e nënshkruar.
5. Caktoni përgjegjësinë dhe përsëriteni vlerësimin kur ndryshojnë rrethanat. Përfshini ekipet ligjore, tregtare dhe operative përpara rinovimit ose zgjerimit të bashkëpunimit. Një linjë, partner, shkëmbim informacioni ose pozitë e re në treg mund të ndryshojë vlerësimin.

Hyrja në fuqi dhe kalimi drejt kuadrit të BE-së

Data e hyrjes në fuqi: 1 tetor 2026. Arkivi i rregulloreve i Autoritetit shënon publikimin në këtë datë; neni 4(4) parashikon hyrjen në fuqi menjëherë. Rregullorja nuk përcakton një periudhë të veçantë kalimtare për rishikimin e marrëveshjeve ekzistuese. [1, neni 4(4)] [2]

Deri në anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, vlerësimi bëhet sipas ligjit shqiptar, kësaj rregulloreje dhe akteve të tjera të zbatueshme të Autoritetit. Neni 4(3) parashikon që, nga anëtarësimi, Rregulloret (KE) nr. 1/2003 dhe nr. 487/2009 zbatohen drejtpërdrejt për çështjet që hyjnë në fushën e së drejtës së BE-së, sipas versioneve në fuqi në atë datë. Aktet kombëtare vazhdojnë të zbatohen për aq sa janë të zbatueshme dhe në përputhje me të drejtën e BE-së. Kjo dispozitë për të ardhmen nuk duhet lexuar sikur rregullat që lidhen me anëtarësimin zbatohen drejtpërdrejt në Shqipëri që sot. [1, neni 4(2)–(3)]

Ky njoftim ligjor jep informacion të përgjithshëm sipas gjendjes më 20 tetor 2026. Ai nuk zëvendëson këshillimin për një marrëveshje, treg apo biznes të caktuar. Teksti zyrtar në shqip është përcaktues; përshkrimet në anglisht dhe gjermanisht kanë karakter shpjegues.